Φάκελος αλιεία στην Ελλάδα: Το χρονικό της προαναγγελθείσας εξαφάνισης του Έλληνα ψαρά

Η ελληνική θάλασσα υπήρξε διαχρονικά ζωτικός χώρος του Ελληνισμού και βασικό στήριγμα της καθημερινής ζωής. Η αλιεία, ως μέρος του αγροτικού και του διατροφικού τομέα, δεν αφορά μόνο όσους εργάζονται στη θάλασαα, αλλά συνολικά την κοινωνία και τη διατροφική της επάρκεια. Πίσω από την εικόνα των καϊκιών στα λιμάνια, ο σύγχρονος Έλληνας ψαράς καλείται να δραστηριοποιηθεί σε ένα περιβάλλον που έχει αλλάξει ριζικά και εις βάρος του. Κλιματικές πιέσεις, αυξημένο κόστος και σύνθετο θεσμικό πλαίσιο επηρεάζουν τη βιωσιμότητα ενός επαγγέλματος που έχει περάσει σε μια πιο απαιτητική φάση.

Σε μια χώρα με μακρά ναυτική παράδοση, η αλιεία παραμένει συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη θάλασσα, τη διατροφή και τις τοπικές κοινωνίες. Η διατήρηση της αξίας και της αξιοπρέπειας του Έλληνα ψαρά αφορά τη βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα και την ισορροπία ενός διατροφικού συστήματος που βασίζεται σε καθαρές θάλασσες και υπεύθυνη χρήση των φυσικών πόρων.

Η Γλώσσα των Αριθμών και η Συρρίκνωση

Η πραγματικότητα αποτυπώνεται με ανησυχητική ευκρίνεια στα πλέον πρόσφατα στατιστικά δεδομένα. Μολονότι η Ελλάδα διατηρεί τον πολυπληθέστερο αλιευτικό στόλο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο οποίος αριθμεί περίπου 12.000 σκάφη με τη συντριπτική πλειονότητα εξ αυτών να είναι μικρά παράκτια, η παραγωγική του δύναμη φθίνει διαρκώς. Κατά το τελευταίο έτος καταγράφηκε μείωση στον όγκο των αλιευμάτων που αγγίζει το ποσοστό του 13%, μια τάση που δεν οφείλεται στην έλλειψη προσπάθειας αλλά στη δραματική μείωση των ιχθυαποθεμάτων και τη γήρανση του ανθρώπινου δυναμικού.

Η Πολιορκία του Βυθού: Ανεμότρατες και η “καμένη γη”

Πέρα όμως από τους αριθμούς, ο παράκτιος ψαράς βρίσκεται καθημερινά αντιμέτωπος με έναν άνισο πόλεμο στη θάλασσα, δεχόμενος πυρά από παντού. Από τη μία πλευρά, υφίσταται η πίεση από τη βιομηχανική αλιεία, καθώς οι ανεμότρατες (μηχανότρατες) συχνά “σαρώνουν” τους υφάλους και τα ρηχά νερά, καταστρέφοντας τον γόνο και τα ευαίσθητα οικοσυστήματα όπου αναπαράγονται τα ψάρια, αφήνοντας πίσω τους “καμένη γη”.

Από την άλλη, η φύση δείχνει πλέον το πιο σκληρό της πρόσωπο. Τα δελφίνια, στην προσπάθειά τους να τραφούν, σκίζουν τα δίχτυα προκαλώντας τεράστιες ζημιές, ενώ η εισβολή των τοξικών λαγοκέφαλων έχει λάβει διαστάσεις μάστιγας, καθώς τα συγκεκριμένα ψάρια κόβουν τα παραγάδια και καταβροχθίζουν την ψαριά. Αυτός ο συνδυασμός καταστροφών εκτοξεύει το λειτουργικό κόστος για τον ψαρά, ο οποίος καλείται συνεχώς να πληρώνει για νέα εργαλεία και καύσιμα, επιστρέφοντας συχνά στο λιμάνι με άδεια κασέλες και χρέη.

Ο Υπεύθυνος για θέματα ευρωπαϊκής & εθνικής αλιευτικής πολιτικής, της Πανελλήνιας Ένωσης Πλοιοκτητών Παράκτιων Επαγγελματικών Αλιευτικών Σκαφών:  «Η αλιεία αργοπεθαίνει»

Σε παλαιότερη συζήτησή του με τον Νεκτάριο Ντούζουγλη – Χορμοβίτη τον Μάιο του 2022, ο Δημήτρης Κοτσόργιος, είχε θέσει με δραματικό τόνο το ζήτημα της επιβίωσης του κλάδου, περιγράφοντας έναν «διμέτωπο» αγώνα φθοράς. Διατύπωσε εύλογα ερωτήματα και έντονους προβληματισμούς για την στάση της Πολιτείας, αναρωτώμενος πώς είναι δυνατόν να αντέξει ο Έλληνας παράκτιος αλιέας όταν, από τη μία, πνίγεται από το δυσβάσταχτο λειτουργικό κόστος και την εκτίναξη των τιμών στα καύσιμα που καθιστούν το μεροκάματο ασύμφορο, και από την άλλη, παραμένει απροστάτευτος απέναντι στην «τρομοκρατία» της τουρκικής ακτοφυλακής και τον αθέμιτο ανταγωνισμό. Εξέφρασε την αγωνία του για το αν υπάρχει τελικά βούληση να διασωθεί το επάγγελμα ή αν έχει αφεθεί στη μοίρα του, να παλεύει ταυτόχρονα με την οικονομική αιμορραγία και τον κίνδυνο της σωματικής ακεραιότητας στο Αιγαίο.

Η Ταυτότητα της Κρίσης σε Αριθμούς (2024-2025)

Ακολουθούν τα επίσημα δεδομένα που αποτυπώνουν την κατάσταση της ελληνικής αλιείας, επιβεβαιώνοντας τη συρρίκνωση του κλάδου και την αύξηση του κόστους παραγωγής.

Το Παράδοξο των Κυκλάδων και η Ποινικοποίηση της Βοήθειας

Ίσως όμως το πιο επώδυνο πλήγμα για τον κλάδο να προέρχεται από την ίδια την Πολιτεία και το θεσμικό πλαίσιο που διέπει την εργασία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της παθογένειας αποτελεί η κατάσταση στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Κυκλάδων, και ειδικότερα στη Σύρο, την Πάρο και την Τήνο. Σε αυτές τις περιοχές, όπου το κόστος διαβίωσης έχει εκτοξευθεί λόγω της τουριστικής υπερ-ανάπτυξης, αναδεικνύεται γλαφυρά το αδιέξοδο της νομοθεσίας. Εδώ και σαράντα χρόνια, το επάγγελμα έχει απαξιωθεί σταδιακά με αποτέλεσμα η αλιεία να έχει μετατραπεί σε δευτερεύουσα απασχόληση ανάγκης.

Το οξύμωρο που βιώνουν οι αλιείς σε αυτά τα νησιά είναι ότι οι αυστηρές ποινικές διατάξεις απαγορεύουν ουσιαστικά την οικογενειακή αλληλεγγύη. Ο παράκτιος αλιέας δεν έχει το δικαίωμα να δεχθεί βοήθεια στο καΐκι από τον γιο ή τον αδελφό του εάν αυτοί δεν είναι πλήρως ασφαλισμένοι ναυτικοί, μια συνθήκη οικονομικά δυσβάσταχτη. Αυτή η ποινικοποίηση της βοήθειας έχει αποκόψει τη νέα γενιά από τη θάλασσα, σπάζοντας την αλυσίδα της διαδοχής και αφήνοντας τους ηλικιωμένους καπετάνιους μόνους.

Η Ταυτότητα της Κρίσης σε Αριθμούς (2024-2025)

Ακολουθούν τα επίσημα δεδομένα που αποτυπώνουν την κατάσταση της ελληνικής αλιείας, επιβεβαιώνοντας τη συρρίκνωση του κλάδου και την αύξηση του κόστους παραγωγής.

Η Ευρωπαϊκή «Μεγάλη Εικόνα»: Η Ελλάδα Πρωταθλήτρια στον Στόλο, Ουραγός στην Παραγωγή

Για να γίνει πλήρως κατανοητό το μέγεθος του προβλήματος, είναι απαραίτητο να τοποθετήσουμε την ελληνική αλιεία στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χάρτη, εκεί όπου οι αριθμοί αποκαλύπτουν μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Σύμφωνα με τα συγκεντρωτικά στοιχεία της Eurostat και του FAO για την περίοδο 2023-2024, η Ευρωπαϊκή Ένωση παρουσιάζει δύο ταχύτητες. Η Ισπανία διατηρεί αδιαμφισβήτητα τα σκήπτρα της παραγωγής, κατέχοντας την πρωτιά στον όγκο αλιευμάτων (περίπου το 22% της συνολικής αλιείας της Ε.Ε.) και διαθέτοντας έναν βιομηχανοποιημένο στόλο που δραστηριοποιείται και στους ωκεανούς. Αντιθέτως, η Ελλάδα κατέχει μια διαφορετική, «κοινωνική» πρωτιά: διαθέτει τον πολυπληθέστερο στόλο σε αριθμό σκαφών σε όλη την Ευρώπη (περίπου 12.000 σκάφη), ξεπερνώντας ακόμη και την Ιταλία, η οποία ακολουθεί με περίπου 12.000 σκάφη αλλά με σαφώς μεγαλύτερη χωρητικότητα και ιπποδύναμη.

Ωστόσο, αυτή η αριθμητική υπεροχή της Ελλάδας είναι φαινομενική, καθώς το 96% των σκαφών της αφορά την παράκτια αλιεία μικρής κλίμακας (σκάφη κάτω των 12 μέτρων), εν αντιθέσει με χώρες όπως η Γαλλία και η Ολλανδία όπου κυριαρχούν τα μεγάλα σκάφη ανοικτής θαλάσσης. Στο μεσογειακό πλαίσιο, η κατάσταση είναι εξίσου κρίσιμη. Η Γενική Επιτροπή Αλιείας για τη Μεσόγειο (GFCM) προειδοποιεί ότι παρόλο που η υπεραλίευση έχει μειωθεί ελαφρώς, το 73% των εμπορικών ειδών εξακολουθεί να αλιεύεται εκτός βιολογικά ασφαλών ορίων. Ενώ δηλαδή η Ιταλία και η Ισπανία έχουν καταφέρει να εκσυγχρονίσουν τον στόλο τους και να μειώσουν το λειτουργικό κόστος μέσω οικονομιών κλίμακας, η ελληνική παράκτια αλιεία παραμένει κατακερματισμένη, στηριζόμενη στην οικογενειακή μονάδα που, όπως προαναφέρθηκε, βάλλεται πανταχόθεν.

Συγκριτικός Πίνακας: Η Αλιεία στον Ευρωπαϊκό Νότο (2024 Estimates)

Παρατίθενται τα βασικά μεγέθη για τις χώρες με τη μεγαλύτερη αλιευτική παράδοση στη Μεσόγειο, ώστε να φανεί η διαφορά δομής του ελληνικού στόλου.

Πηγές Στατιστικών:

Eurostat: Fishery statistics (Fleet & Catches by country) 2023-2024 releases.

FAO (GFCM): The State of Mediterranean and Black Sea Fisheries (SoMFi) 2024.

EUMOFA (European Market Observatory for Fisheries and Aquaculture Products): The EU Fish Market 2024 Edition.

Τουρκική προκλητικότητα – Αριθμοί και περιστατικά που ανησυχούν

Την ίδια στιγμή, στο «κόκκινο» μέτωπο του Ανατολικού Αιγαίου, η διετία 2024-2025 χαρακτηρίστηκε από την κλιμάκωση ενός ιδιότυπου ακήρυχτου πολέμου, καθώς σύμφωνα με τις καταγραφές των Αλιευτικών Συλλόγων σημειώθηκαν περισσότερα από 450 σοβαρά περιστατικά παρενόχλησης ελληνικών αλιευτικών σκαφών από τουρκικές ακταιωροί, οι οποίες προέβησαν σε επικίνδυνους ελιγμούς και απόπειρες εμβολισμού εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων. Παράλληλα, η οικονομική ζημία υπήρξε τεράστια, καθώς σε τουλάχιστον 60 επιβεβαιωμένες περιπτώσεις καταγγέλθηκε η εσκεμμένη καταστροφή αλιευτικών εργαλείων και η κοπή παραγαδιών από διερχόμενα τουρκικά σκάφη σε περιοχές υψηλής έντασης όπως τα Ίμια και η Ζουράφα, μετατρέποντας το καθημερινό μεροκάματο των ακριτών ψαράδων σε μια επικίνδυνη αποστολή εθνικής σημασίας.

Η Τελευταία Ευκαιρία

Εν κατακλείδι, τα αιτήματα των αλιευτικών συλλόγων για το 2025 δεν είναι απλώς συντεχνιακές διεκδικήσεις αλλά κραυγή αγωνίας. Εάν δεν υπάρξει άμεση μέριμνα πολιτείας και οργανώσεων για την προστασία των υφάλων από τις ανεμότρατες, αποζημίωση για τις καταστροφές από τα κήτη και τους λαγοκέφαλους, και κυρίως μια θεσμική αλλαγή που θα επιτρέψει ξανά στην οικογένεια να μπει στο καΐκι, η Ελλάδα κινδυνεύει να απωλέσει έναν από τους πιο παραδοσιακούς κλάδους της οικονομίας της.

Πηγές & Βιβλιογραφία Δεδομένων:

1. Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ): «Στατιστικές Έρευνες Αλιείας: Θαλάσσια Αλιεία 2024-2025» – Η πρωτογενής πηγή για τον όγκο και την αξία των αλιευμάτων.

2. Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ): «Ετήσια Έκθεση για την Κατάσταση των Ιχθυαποθεμάτων και τα Ξενικά Είδη στη Μεσόγειο (2025)» – Στοιχεία για την εξάπλωση του λαγοκέφαλου και την καταστροφή των υφάλων.

3. Επιστημονική, Τεχνική και Οικονομική Επιτροπή Αλιείας της Ε.Ε. (STECF): «The 2025 Annual Economic Report on the EU Fishing Fleet» – Στοιχεία για τον στόλο και την οικονομική βιωσιμότητα.

4. Αλιευτικοί Σύλλογοι Κυκλάδων & Πανελλήνια Ένωση Πλοιοκτητών Παράκτιων Επαγγελματικών Αλιευτικών Σκαφών: Υπομνήματα και ανακοινώσεις σχετικά με το θεσμικό πλαίσιο και την ασφάλιση πληρωμάτων (2024-2025).

Ο Νεκτάριος Ντούζουγλης – Χορμοβίτης είναι συντάκτης και αρθρογράφος, υπεύθυνος σύνταξης του ελληνικού Money and Life, ειδικός συνεργάτης του Attica Horizon, αρθρογράφος του Εθνικού Κήρυκα – National Herald και μέλος της Ένωσης Συντακτών Ηλεκτρονικού Τύπου και Μέσων.