Η συζήτηση που αναπτύσσεται στην Τουρκία σχετικά με το πολιτικό μέλλον του Προέδρου της χώρας και το ενδεχόμενο νέας υποψηφιότητάς του μετά το 2028 επαναφέρει στο προσκήνιο τρεις κρίσιμες συνταγματικές διατάξεις: τα άρθρα 101, 116 και 175 του ισχύοντος Τουρκικού Συντάγματος. Η συνδυαστική ερμηνεία τους αποκαλύπτει όχι μόνο τα όρια αλλά και τις δυνατότητες που παρέχει το τουρκικό συνταγματικό πλαίσιο για την παράταση της παραμονής ενός Προέδρου στην εξουσία.
Το άρθρο 101 και το όριο των δύο θητειών
Το άρθρο 101 του Τουρκικού Συντάγματος προβλέπει ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας εκλέγεται άμεσα από τον λαό για πενταετή θητεία και ότι ένα πρόσωπο μπορεί να εκλεγεί Πρόεδρος για δύο θητείες το ανώτατο.
Η διάταξη αυτή θεσπίστηκε στο πλαίσιο της συνταγματικής μεταρρύθμισης που μετέβαλε το τουρκικό πολίτευμα από κοινοβουλευτικό σε προεδρικό σύστημα και αποσκοπεί στη διασφάλιση της εναλλαγής στην ανώτατη πολιτειακή εξουσία.
Με βάση την κρατούσα ερμηνεία, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διανύει ήδη τη δεύτερη προεδρική θητεία του υπό το ισχύον προεδρικό σύστημα, γεγονός που καθιστά το άρθρο 101 το βασικό συνταγματικό εμπόδιο για νέα υποψηφιότητά του μετά το 2028.
Το άρθρο 116 και η εξαίρεση των πρόωρων εκλογών
Βλ. πρόωρη πρόβλεψη που επαληθεύεται: Το άρθρο 116 του Τουρκικού Συντάγματος ως μοχλός πολιτικής ανανέωσης και εδώ: Σενάριο πολιτικής αναδιάταξης, πρόωρων εκλογών και στρατηγικής διαδοχής στην Τουρκία
Ωστόσο, το ίδιο το Σύνταγμα προβλέπει μία σημαντική εξαίρεση.
Το άρθρο 116 ορίζει ότι η Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση μπορεί να αποφασίσει τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών με αυξημένη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Στην περίπτωση που η απόφαση αυτή ληφθεί κατά τη διάρκεια της δεύτερης προεδρικής θητείας, τότε ο εν ενεργεία Πρόεδρος αποκτά δικαίωμα να είναι εκ νέου υποψήφιος.
Η πρόβλεψη αυτή θεσπίστηκε για να αποτρέψει θεσμικά αδιέξοδα σε περιπτώσεις πολιτικής κρίσης ή αδυναμίας συνεργασίας μεταξύ Προεδρίας και Εθνοσυνέλευσης. Στην πράξη, όμως, δημιουργεί μια συνταγματικά νόμιμη οδό για την επανυποψηφιότητα ενός Προέδρου που έχει ήδη συμπληρώσει δύο θητείες.
Για τον λόγο αυτό, πολλοί Τούρκοι συνταγματολόγοι θεωρούν ότι η προσφυγή σε πρόωρες εκλογές αποτελεί σήμερα το πιο ρεαλιστικό σενάριο για μια νέα υποψηφιότητα του Ερντογάν χωρίς να απαιτηθεί προηγουμένως συνταγματική αναθεώρηση.
Το άρθρο 175 και η δυνατότητα συνταγματικής αναθεώρησης
Η δεύτερη οδός διέρχεται από το άρθρο 175 του Τουρκικού Συντάγματος, το οποίο ρυθμίζει τη διαδικασία αναθεώρησης του ίδιου του Συντάγματος.
Σύμφωνα με τη διάταξη αυτή, η πρόταση αναθεώρησης υποβάλλεται από τουλάχιστον το ένα τρίτο των βουλευτών της Εθνοσυνέλευσης και εγκρίνεται με αυξημένες πλειοψηφίες. Εφόσον συγκεντρωθούν τουλάχιστον τα τρία πέμπτα (360 από τους 600 βουλευτές), η αναθεώρηση μπορεί να τεθεί σε δημοψήφισμα. Εάν εξασφαλιστούν τα δύο τρίτα του συνόλου των βουλευτών (400 ψήφοι), η αναθεώρηση μπορεί να ολοκληρωθεί κοινοβουλευτικά, χωρίς να αποκλείεται πάντως η προσφυγή στη λαϊκή ετυμηγορία.
Το άρθρο 175 δεν περιορίζει την αναθεώρηση των διατάξεων περί προεδρικών θητειών. Οι περιορισμοί του τουρκικού Συντάγματος αφορούν αποκλειστικά τις λεγόμενες «αιώνιες» ή μη αναθεωρήσιμες διατάξεις των άρθρων 1, 2 και 3, που προστατεύονται από το άρθρο 4 και αφορούν τον δημοκρατικό, κοσμικό και ενιαίο χαρακτήρα του τουρκικού κράτους.
Επομένως, από καθαρά νομική άποψη, είναι απολύτως δυνατή η αναθεώρηση του άρθρου 101 ώστε:
- να αυξηθεί ο επιτρεπόμενος αριθμός θητειών από δύο σε τρεις,
- να καταργηθεί πλήρως το όριο θητειών,
- ή να προστεθεί μεταβατική διάταξη που θα επιτρέπει στον νυν Πρόεδρο να διεκδικήσει νέα θητεία.
Το πραγματικό εμπόδιο: η κοινοβουλευτική αριθμητική
Το ζήτημα, συνεπώς, δεν είναι πρωτίστως νομικό αλλά πολιτικό.
Το τουρκικό Σύνταγμα παρέχει σαφείς διαδικασίες τόσο για τη νέα υποψηφιότητα μέσω πρόωρων εκλογών όσο και για τη μεταβολή των συνταγματικών περιορισμών μέσω αναθεώρησης. Η δυσκολία έγκειται στην εξασφάλιση των απαιτούμενων κοινοβουλευτικών πλειοψηφιών.
Η κυβερνητική συμμαχία του AKP και του MHP δεν διαθέτει σήμερα από μόνη της τον αριθμό βουλευτών που απαιτεί το άρθρο 175 για συνταγματική αναθεώρηση. Ως εκ τούτου, οποιαδήποτε προσπάθεια τροποποίησης του άρθρου 101 θα προϋπέθετε ευρύτερες πολιτικές συναινέσεις ή μεταβολές στους κοινοβουλευτικούς συσχετισμούς.
Συμπέρασμα
Η συζήτηση περί τρίτης υποψηφιότητας του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν αποτελεί ζήτημα πολιτικής φημολογίας αλλά αντικείμενο σοβαρής συνταγματικής ανάλυσης.
Τα άρθρα 101, 116 και 175 συγκροτούν ένα ενιαίο θεσμικό πλέγμα που αφενός θέτει όρια στη διάρκεια άσκησης της προεδρικής εξουσίας και αφετέρου παρέχει νόμιμες διαδικασίες υπέρβασής τους υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Υπό το ισχύον συνταγματικό καθεστώς, δύο είναι οι δρόμοι που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε νέα υποψηφιότητα του Ερντογάν μετά το 2028: είτε η προσφυγή σε πρόωρες εκλογές σύμφωνα με το άρθρο 116 είτε η αναθεώρηση του άρθρου 101 μέσω της διαδικασίας του άρθρου 175, ενδεχομένως και με επικύρωση από δημοψήφισμα. Η τελική απάντηση, επομένως, δεν θα δοθεί στις αίθουσες των νομικών σχολών αλλά στους πολιτικούς συσχετισμούς της Άγκυρας.
